گزارش مکتوب ؛ چشمه های تشنه ساماندهی

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما مرکز گیلان ؛ از معماری شهر تاریخی ماسوله که بگذری و هم مسیر کوه، از جاده بالا بروی، کم کم خانه های خاکی رنگ پلکانی از نظرت دور می شود و ماسوله را با معماری منحصر به فردش پشت سر می گذاری و آن وقت، جاده بالای سر ماسوله، نگاهت را به مسیری از طبیعت بکر و ناب، با ابرهایی که از قله تا زمین زیرِ پایت، در رفت و آمدند، مهمان می کند.

هر چه از ماسوله فاصله می گیری و از جاده بالاتر می روی، هوا خنک تر یا بهتر است بگویم تقریبا سرد می شود ؛ سکوت کوهستان پس از طی کردن مسیری خلوت و زیبا در منطقه ییلاقی "دولی چال" می شکند. 

اینجا، کنار جاده غلغله است.

مردم دَبه و بُطری به دست، کنار جاده ایستاده اند و صدای آبِ چشمه از لوله هایی که از پُشتِ دیوار سنگی چسبیده به کوه سرازیر است، همه جا پیچیده است.

این آب خنک و گوارا بعد از حدود یک ساعت و نیم رانندگی از شهر فومن تا اینجا ، دل آدم را حسابی خنک می کند.

جلو می روم و بعد از اینکه خودم را معرفی می کنم ، با مردی میانسال که برای برداشتن آب از چشمه از شهر فومن به اینجا آمده، هم صحبت می شوم. 

آقا منصور در حالی که دبه ها را یکی یکی پُر می کند ، می گوید   : اینجا اغلب ، پاتوق من در تعطیلات است و آوردن آب از این چشمه ، بهانه ای شده تا آخر هر هفته به همراه خانواده به اینجا بیایم و هوایی تازه کنم و مهمان آب و هوای ناب کوهستان باشم.

او اضافه کرد : کمی بالاتر از اینجا هم ، چند چشمه دائمی  و فصلی است که دست کمی از این چشمه ندارد، اما کمی دورتر است و هر چه جلوتر بروی جاده ناهموارتر و نامناسب تر می شود.

آقا منصور توضیح می دهد : به خاطر بی کربنات موجود در آب معدنی ِچشمه های این اطراف، خیلی ها برای آوردن آب به اینجا می آیند ؛ اما مکان مناسبی برای اُتراق گردشگران وجود ندارد و اغلب آخر هفته ها، کنار جاده شلوغ است ؛ البته برخی ها در حاشیه جاده ، لب پرتگاه اتراق می کنند که خطرناک است، در حالی که این طبیعت و آب معدنی چشمه، می تواند گردشگران بیشتری را به این منطقه بکشاند. 

دور از خُنکایِ آب گوارای چشمه "دولی چال" ماسوله، چشمه ای در کوهستان های آستارا از دل زمین می جوشد که گرمای عطش زمین را بیرون می دهد ؛ چشمه معدنی آب گرم "علی داشی" که افزون بر خاصیت درمانی، به دلیل واقع شدن در منطقه ییلاقی و خوش آب‌ و هوا، یکی از جاذبه های گردشگری هم به شمار می آید اما آنطور که اهالی می گویند : رسیدن به این چشمه بسیار سخت است و باید با قاطر و اسب و یا پیاده به آنجا رفت.

البته از آمارهای شرکت آب منطقه ای گیلان بر می آید، گیلان افزون بر چشمه معدنی آب گرم "علی داشی"، 5 چشمه آب گرم شناسایی شده دیگر هم دارد.

شاید کمتر کسی باور کند که گیلان با این آب و هوای معتدل و رطوبت هوایش،  در دل جلگه، در جنوب شهر رشت، مرکز این استان، چشمه آب معدنی شور داشته باشد ؛ چشمه ای سرشار از املاح نمکی.

برای رسیدن به این چشمه، باید در انتهای جاده رشت - لاکان به جاده خاکی بزنی و تا نیمه های مسیر خاکی بروی و در شرق روستای " آقا دانا پیر" چشمانت را مهمان منظره ای متفاوت از جنگل سبز و چشمه آب شور کنی.

باوجود این منظره متفاوت و کاربری متناقض ، چشمه معدنی آب شور لاکان ، برای خیلی ها ناشناخته است و پای کمتر گردشگری به آن باز شده است و فقط گاهی مردم منطقه از آب آن برای درمان بیماری های پوستی، به ویژه در تابستان استفاده می کنند.

در جنوب گیلان ، در روستای سنگرود از توابع دهستان عمارلوی شهرستان رودبار هم دو چشمه آب معدنی در نزدیکی هم از زمین می جوشد که با چشمه های دیگر گیلان تفاوت دارد ؛ چشمه آب گاز و چشمه آب کولور.

چشمه آب گاز سنگرود که از از دل کوه خارج می‌‌شود و از ارتفاع هزار و200متری به سمت سنگ‌‌های آهکی بستر خود و جنگل اطراف جریان دارد و در نهایت به رودخانه می‌پیوندد.

در نزدیکی این چشمه ، چشمه آب کلور جریان دارد که آب آن با فشار از کف حوضچه خارج و از اطراف تپه سرازیر می‌شود و رسوب‌های شبکه‌ای چند ضلعی و کربناته ورقه‌ای تشکیل می‌دهد ؛ انگار دامن این کوه را نقاشی کرده اند. 

آب این چشمه در درمان رماتیسم و ناراحتی‌های استخوان و همچنین بیماری‌های پوستی موثر است.

چشمه های معدنی گیلان ، یکی دو تا نیست و آنطور که از آمارهای شرکت آب منطقه ای این استان بر می آید؛ گیلان15هزار و793 دهنه چشمه شناسایی شده دارد و این به این معناست که ممکن است ، چشمه های دیگری هم در دل طبیعت این استان باشد که شناسایی و ثبت نشده اند.

 شهرستان تالش اما با 2هزار و 966 دهنه چشمه ، بیشترین چشمه های گیلان را در دل زمین های خود جا داده است. 

مدیرعامل شرکت آب منطقه ای گیلان برایم از کاربردهای متنوع چشمه ها می گوید.

وحید خرمی جذب گردشگر و توسعه گردشگری سلامت، ایجاد اشتغال، تامین آب آشامیدنی از طریق لوله کشی و بسته بندی و نیز آب مورد نیاز کشاورزی و آبزی پروری را از مهم ترین کاربردهای چشمه های آب سرد و گرم معدنی، بر شمرد.

وی با اشاره به اینکه بیشتر چشمه های گیلان در مناطق کوهستانی و در ارتفاعات این استان قرار دارد گفت : قرار گرفتن چشمه های آب معدنی در اقلیم کوهستانی، یکی از مزیت های مهم این چشمه هاست چراکه براساس اعلام کارشناسان ، مصرف آب چشمه های کوهستانی، باعث بیشتر شدن حرکات تنفسی و گلبول های قرمز، افزایش فعالیت قلب و کاهش فشار شریانی می شود ؛ این در حالی است که استفاده از چشمه های آب معدنی ِاقلیم دریایی با توجه به فراوانی اکسیژن و فشار شریانی ، حرکات تنفسی را کاهش می دهد.

مدیرعامل شرکت آب منطقه ای گیلان افزود: از طرفی قرار گرفتن چشمه ها در مناطق کوهستانی با مناظر چشم نواز طبیعی از جمله کوه، مرتع، جنگل و هوای خنک، از مزیت های مهم گردشگری به ویژه گردشکری سلامت هم به شمار می رود و گردشگران می توانند در کنار استفاده از خواص درمانی آب چشمه های سرد و گرم معدنی ، با یک تیر 2 نشان بزنند و از طبیعت و هوای بکر کوهستان هم بهره ببرند. 

وحید خرمی چشمه های آب گرم ماستخور، گرمابدشت، گرمه چشمه، زکابر عمارلو، علی داشی و کوته کومه را از چشمه های آب گرم معدنی شناسایی شده گیلان بر شمرد گفت : چشمه های ماسوله، هفت تن خانی شمام، سردآب هونی تالش، آلوچال کلشتر، سوراخانی اسالم و چشمه دیار بالامحله رودبار هم از مهم ترین چشمه های آب سرد معدنی گیلان است.

مدیرعامل شرکت آب منطقه ای گیلان می گوید : حدود 10 درصد از آب آشامیدنی گیلان و حدود 4 درصد از آب صنعت استان از چشمه ها تامین می شود وبخشی از آنها هم تامین کننده مصارف کشاورزی ، دبی پایه رودخانه ها و حقابه زیست محیطی هستند. 

وحید خرمی توضیح می دهد : از 15هزار و 793 دهنه چشمه گیلان فقط از آب 17 دهنه چشمه در صنعت بسته بندی آب معدنی استفاده می شود و از آب 11 دهنه چشمه این استان هم برای پرورش ماهی قزل آلا که از گونه های سردآبی است ، استفاده می شود؛ این در حالی است که بهره برداری و استفاده از ظرفیت هر چشمه معدنی در صنعت بسته بندی آب به طور میانگین برای15نفر مستقیم و 20 نفر غیرمستقیم شغل ایجاد می کند.

وی می گوید : البته میزان اشتغالزایی در دیگر کاربری های چشمه ها از جمله توسعه شبکه های آبرسانی روستایی، کشاورزی، آبزی پروری و گردشگری بیش از اینها است.

معاون گردشگری اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی گیلان می گوید: صنعت گردشگری سومین صنعت پر درآمد دنیا است و گردشگری سلامت که چشمه های آب گرم یکی از ظرفیت های آن است، سهم عمده ای از درآمدهای این بخش دارد.

حمید رضا آذرپور افزود : چشمه های معدنی به ویژه چشمه های آب گرم گیلان با توجه به نوع مواد و ترکیبات معدنی ، در درمان دردهای مفصلی، بیماری گوارشی و کم خونی موثر است و این قابلیت می تواند گردشگران بسیاری را به این چشمه ها جلب کند.

آنطور که او می گوید : هر چشمه آب گرم می تواند در سال پذیرای 10 هزار گردشگر باشد و برای 40 نفر هم مستقیم شغل ایجاد کند.

معاون گردشگری اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی گیلان معتقد است به علت سنتی بودن چشمه ها و نبود امکانات اولیه از قابلیت های چشمه های معدنی گیلان به عنوان یک جاذبه گردشگری، آنطور که باید استفاده نشده است و  این یعنی هرز رفتن منابع آب طبیعی و معدنی که هم می تواند نقش مهمی در سلامتی داشته باشد و هم توسعه گردشگری را موجب شود.

بررسی ها حاکیست ؛ نبود زیرساخت های مناسبی چون راه مناسب، برق و گاز برای دسترسی به چشمه و سرمایه گذاری، باعث شده چشمه های گیلان کمتر شناخته شده و قابل دسترسی و از طرفی سرمایه گذاری در آنها توجیه اقتصادی نداشته باشد.

معاون گردشگری اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی گیلان معتقد است : در صورت ایجاد زیرساخت ها و امکانات در چشمه های آب گرم در گیلان، به طور میانگین سالانه 50 هزار گردشگر می تواند از این امکان بالقوه استان استفاده کند و برای 200 نفر هم شغل ایجاد خواهد شد.

سری به چشمه آب گرم "کوته کومه" آستارا می زنم که گفته می شود اوضاع به مراتب بهتری نسبت به دیگر چشمه های آب گرم گیلان دارد و براساس آمار اداره میراث فرهنگی ، گردشگری و صنایع دستی آستارا سالانه 12 هزار گردشگر برای استفاده از آب گرم آن به اینجا می آیند.

آبشار "کوته کومه " در جوار آبشار لاتون ، بلند ترین آبشار دارای حوضچه ایران، فقط یک سازه و رختکن برای استقبال از گردشگران دارد و گردشگرانی هم که به اینجا می آیند ، به علت نبودِ امکانات اولیه رفاهی و بهداشتی، مجبور می شوند ؛ خیلی زود منطقه را ترک کنند. 

آنطور که پردل امیری نژاد رییس اداره میراث فرهنگی ، گردشگری و صنایع دستی آستارامی گوید : در سال‌های گذشته رایزنی های زیادی برای سرمایه‌گذاری در این منطقه و توسعه گردشگری انجام شده است اما سرمایه ‌گذاران به دلیل نبود زیرساخت ها از جمله راه دسترسی مناسب و برق، تمایلی به سرمایه‌ گذاری و اجرای طرح های گردشگری در چشمه هایی چون آب گرم "کوته کومه" ندارند.

سراغ معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار گیلان می روم و با او درباره دلایل نبود زیرساخت های مناسب در مناطقی که چشمه های معدنی دارد ، صحبت می کنم.

علی اوسط اکبری مقدم در تشریح نبود یا کمبود زیرساخت ها در مناطق چشمه خیز گیلان می گوید : تجربه نشان داده است، ایجاد زیرساخت هایی چون راه دسترسی و برق در مناطق بکر و کوهستانی، تغییر کاربری و ساخت و سازهای غیر مجاز در این مناطق را در پی دارد.

وی افزود : براین اساس تلاش می کنیم از ظرفیت این چشمه ها، صرفا برای تامین آب آشامیدنی روستاها یا تامین آب کشاورزی در بعضی از روستاها استفاده شود.

معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار گیلان با بیان اینکه در برخی مناطق راه های ارتباطی مناسبی برای چشمه ها وجود دارد می گوید : اهالی مناطق کوهستانی گیلان از آب بیش از 500 چشمه برای مصارف عمومی خود استفاه می کنند.

علی اوسط اکبری مقدم در پاسخ به این سوال که چرا ظرفیت چشمه های آب گرم گیلان مغفول مانده است هم گفت : اداره کل میراث فرهنگی ، گردشگری و صنایع دستی گیلان، برای چشمه های آب گرم گیلان، طرح های گردشگری تدوین کرده است اما از آنجا که بیشتر این چشمه ها در مناطق سخت گذر قرار دارد و زیرساخت های مناسب برای سرمایه گذاری گردشگری را ندارد، سرمایه گذاران از این طرح ها استقبال نمی کنند.

وی با بیان اینکه توسعه زیرساخت های مناطقی که در محدوده طرح گردشگری سلامت چشمه قرار دارد ، جزو اولویت های اجرایی استانداری گیلان است افزود : بنا داریم با توسعه زیرساخت ها در کنار چشمه های آب گرم مناطقی چون تالش و آستارا، از مشارکت بخش خصوصی، برای بهره برداری از این قابلیت های گردشگری بهره بگیریم . 

رییس اداره امور عشایر گیلان با بیان اینکه در مناطق عشایر نشین استان ، بیشتر برای تامین آب دام ها به عنوان آبشخورهای طبیعی و همچنین برای آبیاری رویشگاه های علوفه مراتع از آب چشمه ها استفاده می شود گفت : در برخی مناطق هم با ایجاد شبکه های آبرسانی و لوله کشی، آب خنک و تگری چشمه های کوهستان، به اُتراق گاه های دامداران کوچنده و سکونتگاه های اهالی این مناطق آورده می شود.

فرامرز هادی زاده مهم ترین دغدغه عشایر را نداشتن آب آشامیدنی سالم و مطمئن دانست و افزود : آب چشمه ها از طریق لوله کشی به داخل مخزن هایی انتقال داده می شود و از آنجا از طریق لوله های آبرسانی به سکونتگاه ها و اتراق گاه های اهالی کوهستان برده می شود.

وی با اشاره به اینکه معمولا فاصله محل چشمه تا محل اتراق و اسکان عشایر بسیار زیاد و از طرفی ایجاد شبکه آبرسانی هزینه بر است گفت : در نیمه های تابستان دبی بسیاری از چشمه ها هم کم و یا آب آن خشک می شود.

رییس اداره امور عشایر گیلان افزود : این موانع دست مان را برای استفاده از آب چشمه ها می بندد و مجبوریم در مناطقی شبکه آبررسانی ایجاد کنیم که دبی چشمه ها متناسب باشد و اتراق گاه ها هم به چشمه ها نزدیک باشد.

فرامرز هادی زاده می گوید : برای نخستین بار از محل بند (ه) تبصره 4 قانون بودجه سال های98 و99 اعتباراتی برای ایجاد شبکه های آبرسانی از طریق چشمه ها در شهرستان های تالش، ماسال، رضوانشهر، شفت، فومن و رودبار اختصاص یافته است که در پارسال، 14 چشمه در14منطقه ییلاقی گیلان با ایجاد شبکه های آب آشامیدنی ، ساماندهی شد و این کار در مناطق دیگر هم در حال اجرا است.

وی در پاسخ به این سوال که آیا ایجاد شبکه های آبرسانی از طریق آب چشمه های کوهستانی زمینه ساز هجوم افراد برای ساخت و ساز در مناطق بکری که چشمه ها در آن قرار دارد ، نمی شود ؟ هم توضیح داد : تلاش می کنیم مناطقی را برای ایجاد شبکه آبرسانی انتخاب و معرفی کنیم که زیرساخت های کافی از جمله راه دسترسی مناسب و برق برای توسعه ساخت و ساز را نداشته باشد ، تا امکان حمل مصالح ، ساختمان سازی و تغییر کاربری منابع طبیعی وجود نداشته باشد.

گستردگی و فراوانی چشمه های معدنی آب سرد و گرم گیلان موجب شده این استان ظرفیت های کم نظیری برای تامین آب آشامیدنی، آبزی پروری و توسعه گردشگری داشته باشد.

اگرچه در زمینه تامین آب آشامیدنی در برخی مناطق کوهستانی، قدم هایی برداشته شده و در مواردی هم برای آبزی پروری از آب چشمه ها استفاده شده است اما فقط جرعه ای از ظرفیت هایی این دلجوشه های سرد و گرم زمین، به کام اقتصاد و توسعه گیلان رسیده است و بخش های بسیاری از جمله کاربری گردشگری این چشمه ها، مغفول مانده است.

باید دید اجرای طرح های تدوین شده ساماندهی چشمه ها و نیز تصمیماتی که برای توسعه زیرساخت های منطبق با الزامات زیست محیطی و جذب سرمایه گذاران گرفته شده تا چه حد، چشمه های تشنه ساماندهی را سیراب می کند؟