از بحران تا فرصت؛ ضرورت اجرا و عملیاتی نمودن روش‌های مختلف استحصال آب و جمع‌آوری بارش‌ها

به گزارش خبرگزاری صدا و سیمای استان خوزستان، بارش باران در استان خوزستان، عمدتاً به صورت تک‌رخدادی، با حجم زیاد، مدت‌زمان کوتاه و با توزیع زمانی و مکانی نامناسب است؛ تاجایی‌که، بارش باران در فصل‌های پاییز و زمستان، تبدیل به بحران مدیریتی و شهری می‌شود که مصادیق آن خاصتا در کلانشهر اهواز مشهود است. این درحالی است که کشورمان با تنش جدی آب روبرو است و براساس گفتۀ برخی کارشناسان، ایران همچنان در دورۀ خشکسالی قرار دارد.

یکی از راه‌های علمی پیشگیری از هدررفت آب‌ و جمع‌آوری آب‌های سطحی، شیوه استحصال آب است که عمدتاً برای جمع‌آوری آب باران و ریزش‌های جوی به کار گرفته می‌شود.

دکتر عطااله خادم‌الرسول، استاد علوم و مهندسی خاک دانشگاه شهید چمران اهواز، در این باره، گفت: به دلیل قرارگیری کشورمان در اقلیم خشک و نیمه‌خشک، استحصال یا جمع‌آوری آب، اهمیت بسیار زیادی دارد و براین اساس، ضرورت استفاده بهینه از نزولات آسمانی، چند برابر می‌شود.

او بر ضرورت استحصال آب، در حوضه‌های آبریز بالادست، پایین دست و حوزه‌های شهری تأکید کرد و افزود: با توجه ایجاد نشدن زیرساخت‌های لازم برای جمع‌آوری آب باران، نه تنها از بارش‌ها استفاده بهینه نمی‌شود، بلکه بارش‌ها تبدیل به «سیلاب» و «هرزآب» شده و می‌تواند خطرات فرسایش خاک را درپی داشته باشد.

استاد علوم و مهندسی خاک دانشگاه شهید چمران اهواز، به اهمیت استفاده از این شیوۀ در کشورهای مختلف اشاره کرده، و به این نکته پرداخت که استحصال آب به چندین رو در حوضه‌های آبریز بالادستی قابل اجرا است.

خادم‌الرسول مهم‌ترین شیوه‌های استحصال آب را شامل «ذخیرۀ آب با ایجاد حفره‌ها و چاله‌ها»، لیچینگ‌بسین (حوض‌های نگهداری آب برای جمع‌آوری آب‌های سطحی) و تورکینست (شیوه‌ای برای استحصال آب) دانست و افزود: همچنین، روش های جمع‌آوری آب باران از سطح «پشت‌بام» وجود دارد که در بسیاری کشورهای توسعه‌یافته اجرا می‌شود. در این شیوه، آب از سطوح پشت‌بام ساختمان‌ها جمع‌آوری شده، وارد لوله‌ها و پس از آن مخازن آب می‌شود و متناسب با کیفیت، کاربرد و استفاده، در مصارفی مانند آشامیدنی، کشاورزی و یا دام مورد استفاده قرار می‌گیرد.

وی عنوان‌کرد: هدف از به‌کارگیری این روش‌ها، مدیریت آب، توسعۀ پایدار و جلوگیری از تبدیل به «هرزآب» و یا افزایش خطر فرسایش است. با توجه به اینکه خاک، ظرف آب به شمار می‌آید، ضروری است که شیوه‌های مختلف «استحصال آب» اجرایی شوند.

استاد علوم و مهندسی خاک دانشگاه شهید چمران اهواز، یادآور شد: نهادهایی ازجمله «منابع طبیعی و آبخیزداری» با این شیوه‌ها و مبانی آن آشنایی کامل دارند؛ اما در بستر اجرائی و عملیاتی شدن، برخی کوتاهی‌ها وجود دارد.

وی تأکیدکرد: برای استفادۀ بهینه از بارش‌ در شهرها، ضرورت دارد که میان سیستم «دفع فاضلاب» و سامانه «جمع‌آوری» و «زهکشی کردن آب‌های سطحی» تفاوت و تمایز لازم ایجاد شود. مدیریت «آب‌های سطحی» و «هرزآب‌ها» در بالادست به ویژه در حوزۀ عملیاتی، برعهدۀ «آبخیزداری» و «وزارت جهاد کشاورزی» است و در بخش شهری و پایین دستی نیز «شهرداری‌ها» متولی این امر هستند که باید با احداث کانال‌ها و جوی‌های سطحی در خیابان‌ها و در نهایت پمپاژ آن‌ها به رودخانه اقدام به جمع‌آوری آب‌های سطحی و روان‌آب‌های حاصل از بارش باران نمایند.

استاد علوم و مهندسی خاک دانشگاه شهید چمران اهواز، گفت: البته باید این نکته را نیز یادآور شد که این جوی‌ها تنها برای جمع‌آوری آب باران و آب‌های سطحی در نظر گرفته شده و از سیستم دفع فاضلاب کاملآ مجزا است.

خادم‌الرسول یادآورشد: با توجه به قرار گرفتن کشور ایران در اقلیم خشک و همچنین خشکسالی‌های چند سال اخیر، بسیار حیاتی و مهم است که اصول استحصال آب در بالادست و حوزۀ شهری به نحو مطلوب انجام شود.

وی گفت: همچنین، باتوجه به اینکه خاک، بزرگ‌ترین ظرف نگهداری آب است، ازاین‌رو، افزودن مواد آلی پوسیده راهکاری مؤثر در افزایش ضریب جذب آب توسط خاک‌ها است. (مواد آلی پوسیده آن دسته از بقایای حیوانی و یا گیاهی هستند که برای مدتی در شرایط دمایی، رطوبتی و مکان مناسب انباشت و تا حد امکان تجزیه شده‌اند و نسبت کربن به نیتروژن آن‌ها کاهش یافته‌است که در این حالت، افزودن آن‌ها به خاک سبب بهبود ویژگی‌های «فیزیکوشیمیایی» خاک می‌شود.