صنایع دستی خوزستان، فراتر از یک کالای تزئینی

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما آبادان، روز جهانی صنایع دستی هر سال فرصتی برای مرور ظرفیت‌های اقتصادی و فرهنگی هنری است که در عین برخورداری از پیشینه‌ای کهن، همچنان برای دستیابی به جایگاه شایسته خود در اقتصاد کشور با چالش‌های متعددی روبه‌رو است. در استانی مانند خوزستان که تنوع قومی، پیشینه تاریخی و غنای فرهنگی آن بستری مناسب برای شکوفایی صنایع دستی فراهم کرده، این پرسش بیش از گذشته مطرح می‌شود که سهم واقعی این ظرفیت ارزشمند در توسعه استان چقدر است؟

صنایع دستی در ایران تنها یک فعالیت هنری یا تولیدی نیست؛ بلکه بخشی از حافظه تاریخی و هویت فرهنگی جوامع محلی محسوب می‌شود. از همین رو بسیاری از کشور‌ها در سال‌های اخیر با رویکردی اقتصادی به این حوزه نگریسته و صنایع دستی را به ابزاری برای توسعه گردشگری، ایجاد اشتغال و معرفی فرهنگ بومی خود تبدیل کرده‌اند.

خوزستان نیز از این قاعده مستثنا نیست. استانی که از شمال تا جنوب آن می‌توان جلوه‌هایی متنوع از هنر‌های سنتی را مشاهده کرد؛ از کپوبافی و حصیربافی گرفته تا عبابافی، احرامی‌بافی، گلیم‌بافی، قلم‌زنی، معرق و سایر رشته‌هایی که هر یک ریشه در تاریخ و زیست‌بوم این منطقه دارند.

نخلستان‌هایی که به کارگاه تولید هنر تبدیل می‌شوند 

بخش مهمی از صنایع دستی خوزستان با نخل و نخلستان پیوند خورده است. در شهر‌هایی همچون آبادان، خرمشهر، شادگان، دزفول، شوش و کارون، زنان و مردان هنرمند با استفاده از برگ و الیاف خرما محصولاتی تولید می‌کنند که علاوه بر کاربرد روزمره، حامل بخشی از فرهنگ بومی منطقه هستند.

کپوبافی در سال‌های اخیر به یکی از شناخته‌شده‌ترین نماد‌های صنایع دستی خوزستان تبدیل شده است. محصولی که از دل دانش بومی و مهارت‌های نسل به نسل منتقل‌شده شکل گرفته و امروز توانسته راه خود را به بازار‌های داخلی و حتی برخی بازار‌های خارجی باز کند.

کارشناسان معتقدند توسعه بازار محصولات بومی مانند کپو می‌تواند نقش مهمی در توانمندسازی اقتصادی زنان روستایی و ایجاد درآمد پایدار برای خانوار‌های محلی داشته باشد؛ موضوعی که در شرایط اقتصادی کنونی از اهمیت دوچندان برخوردار است.

عبابافی؛ هنری اصیل در سایه بی‌توجهی

در کنار موفقیت نسبی برخی رشته‌ها، تعدادی از هنر‌های سنتی خوزستان با خطر کاهش فعالیت و حتی فراموشی مواجه هستند. عبابافی از جمله این رشته‌هاست؛ هنری که زمانی بخشی از هویت فرهنگی مناطق عرب‌نشین استان محسوب می‌شد و تولیدات آن در بازار‌های منطقه‌ای جایگاه ویژه‌ای داشت.

فعالان این حوزه می‌گویند: افزایش هزینه مواد اولیه، محدود شدن بازار مصرف، نبود آموزش مستمر برای نسل جوان و کمبود حمایت‌های تخصصی از جمله عواملی است که ادامه فعالیت در این رشته را دشوار کرده است.

واقعیت آن است که حفظ صنایع دستی صرفاً با برگزاری نمایشگاه‌های مناسبتی امکان‌پذیر نیست. آنچه امروز بیش از هر چیز مورد نیاز است، طراحی یک زنجیره کامل از آموزش، تولید، برندسازی، بازاریابی و فروش است؛ زنجیره‌ای که بتواند هنرمند را از دغدغه فروش محصول رها کند.

گردشگری؛ حلقه مفقوده توسعه صنایع دستی

یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های مغفول در خوزستان، پیوند صنایع دستی با صنعت گردشگری است. استان خوزستان سالانه میزبان هزاران گردشگر داخلی و خارجی است که برای بازدید از آثار تاریخی، محوطه‌های باستانی و جاذبه‌های طبیعی به این استان سفر می‌کنند.

با این حال سهم صنایع دستی از این گردش مالی قابل توجه، همچنان محدود است. نبود بازارچه‌های دائمی در برخی مناطق گردشگرپذیر، ضعف در معرفی محصولات بومی و کمبود برنامه‌های تبلیغاتی هدفمند از جمله موانعی است که مانع بهره‌برداری کامل از این ظرفیت شده است.

کارشناسان حوزه میراث فرهنگی معتقدند هر گردشگر می‌تواند به یک سفیر فرهنگی برای معرفی صنایع دستی خوزستان تبدیل شود؛ مشروط بر آنکه زیرساخت‌های لازم برای عرضه و معرفی این محصولات فراهم شود.

صنایع دستی؛ فراتر از یک کالای تزئینی

نگاه به صنایع دستی نباید صرفاً به عنوان تولید چند محصول تزئینی محدود شود. این حوزه در بسیاری از کشور‌های جهان به بخشی از اقتصاد خلاق تبدیل شده و توانسته فرصت‌های شغلی گسترده‌ای ایجاد کند.

در خوزستان نیز صنایع دستی می‌تواند علاوه بر حفظ هویت فرهنگی، در کاهش بیکاری، تقویت اقتصاد خانوار‌های روستایی، توسعه کارآفرینی زنان و افزایش درآمد‌های گردشگری نقش مؤثری ایفا کند. تحقق این هدف، اما نیازمند عبور از نگاه مناسبتی و حرکت به سمت برنامه‌ریزی بلندمدت و حمایت هدفمند است.

روز جهانی صنایع دستی یادآور این واقعیت است که هنر‌های سنتی تنها یادگار گذشته نیستند؛ بلکه ظرفیتی برای ساختن آینده به شمار می‌روند. آینده‌ای که در آن هنرمندان خوزستانی بتوانند در کنار حفظ میراث فرهنگی خود، سهمی شایسته از اقتصاد فرهنگ و صنایع خلاق کشور داشته باشند.